Polscy archeolodzy odkryli skarb

"W dotychczasowej, ponad stuletniej historii badań archeologicznych w Cyrenajce, odkryto zaledwie kilka niewielkich skarbów monetarnych, z których żaden nie pochodził z okresu wczesno- lub środkoworzymskiego. Skarb odkryty przez Polaków już dziś uznać można za największe odkrycie numizmatyczne w dziejach badań nad antyczną Cyrenajką" - przyznaje uczestnik jesiennych badań, Piotr Jaworski, archeolog i numizmatyk z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Cyrenajka to historyczna kraina we wschodniej Libii na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Tam znajduje się Ptolemais (obecnie Tolmeita), miasto założone w pierwszej połowie III w. przed Chr. Od 2001 r. archeolodzy z IAUW prowadzą wykopaliska w centralnej części tego miasta.

"Tegoroczny sezon uznać można za najobfitszy w odkrycia ze wszystkich dotychczas przeprowadzonych. Odkryliśmy m.in. ponad 10 rzeźb, warsztat produkcji lampek terakotowych, nową willę, bazylikę, a przede wszystkim skarb monet. Wykonaliśmy też kilka tysiecy zdjęć z latawca" - wylicza Jaworski.

KLUCZ DO POZNANIA STAROŻYTNEJ EKONOMII Skarb odkryto w ruinach jednego z badanych przez archeologów pomieszczeń o charakterze przemysłowo-usługowym. "Podejrzewamy, że skarb stanowił dochód wypracowany w jednym z warsztatów, a zarazem majątek jego właściciela" - wyjaśnia archeolog. "Skarb w momencie znalezienia liczył 566 monet, jednak do liczby tej doliczyć należy jeszcze ponad 20 sesterców znalezionych w pobliżu, jeszcze przed jego odkryciem.

Jedynie 15 monet wchodzących w skład znaleziska reprezentuje nominały srebrne - antoniniany. Pozostałe monety to sesterce pochodzące - z dwoma wyjątkami - z mennicy rzymskiej. Wspomniane wyjątki to dwie monety - Trajana i Marka Aureliusza - wybite w mennicy Kyrene, pierwszej greckiej polis założonej w Afryce i historycznej stolicy regionu" - dodaje. Żadna z monet obecnych w skarbie nie została wybita po 249 r. n.e.

Najstarsze monety należące do skarbu pochodzą z początku II w. i reprezentują panowanie Trajana (98-117r.), najmłodsze - Filipa Araba (244-249r.). Monety z II w. noszą ślady długotrwałego obiegu. Egzemplarze wybite w III w., ze względu na krótki okres obiegu, zachowały się w stanie bardzo dobrym. "Wszystkie one wymagają profesjonalnej konserwacji" - mówi archeolog. Według naukowca pełne odczyszczenie i opracowanie całego zespołu monet tworzących skarb przynieść może odpowiedź na szereg ważnych dla całej Cyrenajki zagadnień ekonomicznych.

"Dowiemy się, jaka była struktura masy pieniężnej pozostającej w obiegu na terenie Cyrenajki około połowy III w., jaki był udział w obiegu lokalnym emisji pochodzących z lokalnej mennicy w Kyrene, czy wreszcie spróbujemy poznać ceny towarów i usług oraz powiązaną z nimi siłę nabywczą pieniądza na rynku wewnętrznym" - wylicza Jaworski.

TRZĘSIENIE ZIEMI
Równie ciekawy jest kontekst znaleziska. "Skarb składał się z jednego skupiska monet leżących na posadzce w formie kopca, bez opakowania. Przypuszczalnie znajdował się on pierwotnie w opakowaniu wykonanym z materiałów organicznych, które nie zachowało się" - tłumaczy archeolog.

Jest on zdania, że dobrze udokumentowany kontekst archeologiczny towarzyszący znalezisku pozwala z dużą pewnością wskazać trzęsienie ziemi i jego konsekwencje jako przyczynę zasypania omawianego zespołu monet i nie podjęcia go przez swego właściciela. "Skarb stanowi pierwsze pewnie datowane świadectwo archeologicznie wskazujące na skutki trzęsienia ziemi, które około połowy III w. dotknęło Cyrenajkę.

Ze względu na datę wybicia najmłodszej z monet należących do skarbu - 249 r. - wydaje się prawdopodobne, że katastrofą potwierdzoną skarbem z Ptolemais jest najbliższe mu chronologicznie trzęsienie ziemi z 251 r., o którym wiadomo, że zniszczyło Kretę, nie zaś to, które miało miejsce w 262 r. i uznawane było dotychczas przez badaczy, ze względu na wątpliwej wartości wzmiankę w źródle +Scriptores Historiae Augustae+, za wydarzenie o największym znaczeniu dla regionu" - informuje Jaworski.

"Świadczyć o tym może brak w skarbie monet wybitych w okresie oddzielającym oba wydarzenia; okresie - dodam - niezwykle ważnym dla mennictwa rzymskiego, bo przypadającym na początek wielkiego kryzysu monetarnego, który za panowania Waleriana i jego syna Galiena dotknął całe Cesarstwo" - dodaje. Trzęsienia ziemi w tym rejonie nie są czymś zaskakującym - sporadycznie nawiedzają Cyrenajkę także współcześnie.

"W starożytności prowadziły niekiedy do unicestwienia całych, potężnych miast"- przypomina archeolog. "Opisy dwóch wielkich katastrof, które dotknęły Cyrenajkę w starożytności, znaleźć można w źródłach antycznych. Sprawa trzęsień ziemi w Cyrenajce i zniszczeń, jakie przyniosły oraz, co z tym związane, wpływu, jaki wywarły one na dzieje tego obszaru chociażby poprzez upadek jednych ośrodków, np. Kyrene, i wzrost znaczenia innych, np. Ptolemais, należy do elementarnych i wciąż nierozstrzygniętych problemów stojących przed badaczami" - zaznacza Jaworski. *** Archeolodzy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego już od 2001 r. prowadzą pod kierunkiem prof. dr. hab. Tomasza Mikockiego wykopaliska w Ptolemais, stolicy późnorzymskiej prowincji Libya Superior.

W trakcie sześciu sezonów wykopaliskowych odkryto kilka tysięcy zabytków ruchomych reprezentujących takie kategorie znalezisk, jak: ceramika (kategoria zdecydowanie najliczniejsza), lampki (ponad 1000 egzemplarzy w całości lub fragmentach), obiekty kamienne (m.in. kilkanaście rzeźb i inskrypcje), szklane, terakotowe, kościane, metalowe, a także monety (w liczbie ok. 1300). Media w Polsce i na świecie szczególnie wielokrotnie informowały o odkryciu przez misję polską pełnego mozaik i malowideł ściennych domu należącego w 1 poł. III w. do bogatego Rzymianina, którego imię - Lucjusz Akcjusz (gr. Leukaktios) - przetrwało uwiecznione w dwóch inskrypcjach mozaikowych. Więcej o dotychczasowych badaniach w Ptolemais na stronie: www.archeo.uw.edu.pl/ptolemais. (PAP)